Kâtip Çelebi: Osmanlı’nın Dünyaya Açılan Penceresi

Bazı insanlar vardır; belli bir coğrafyada doğar fakat düşünceleriyle kendi zamanlarının çok ötesine ve çok farklı kıtalara ulaşırlar. Kâtip Çelebi de onlardan biridir. Henüz çocuk yaşta başlayan ilim serüveni, onu Osmanlı dünyasının en velut müelliflerinden ve en dikkat çekici aydınlarından biri hâline getirir. Yarım asrı bile bulmayan ömrüne sığdırdığı eserlerin sayı ve muhteva bakımından zenginliği, onun nasıl bir çalışma azmine sahip olduğunu göstermesi bakımından çok enteresandır.

Doğumu ve Çocukluk Yılları

Asıl adı Mustafa bin Abdullah’tır. 1609 yılının Zilkade yani Şubat-Mart aylarında İstanbul’da dünyaya gözlerini açar. Divan mensupları arasında Hacı Halife, ulema arasında ise Kâtip Çelebi adıyla tanınır. Babası Abdullah Bey, devlet hizmetinde bulunan bir sipahidir. Mustafa’nın çocukluğu böylece hem devlet geleneğinin hem de ilim ve irfan atmosferinin içinde şekillenir.

Daha beş yaşındayken babasının tuttuğu özel hocalardan dinî dersler almaya başlayan Çelebi, Kur’ân-ı Kerim’i hıfzeder, iyi derece Arapça öğrenir ve hat dersleri görür. On dört yaşına geldiğinde ise babasının yanında Anadolu Muhasebesi Kalemi’nde kâtiplik mesleğine başlar. Bu eğitim, düzenli bir medrese tahsilinden ziyade farklı hocalardan alınan dersler ve şahsi gayretlerle şekillenen uzun bir öğrenme yolculuğudur (Kutluer, 2007). Nitekim ilerleyen yıllarda Çelebi, kendi gayretiyle geniş bir ilmî birikime sahip olacaktır.

Fakat Çelebi’nin gençliği yalnızca kitapların arasında geçmez. Osmanlı Devleti’nin hareketli ve çalkantılı yıllarında seferlere de katılır. 1624’te babasıyla birlikte Abaza Paşa üzerine düzenlenen Tercan Seferi’ne iştirak eder. Bir yıl sonra Safevîlere karşı gerçekleştirilen Bağdat Seferi’ne de katılır. Dokuz ay süren bu seferin ardından yorgun ve yıpranmış bir hâlde Musul’a döndüğünde babasını kaybeder. Bundan yalnızca bir ay sonra, Nusaybin yakınlarında amcasının vefatıyla yüreği dağlanır. Diyarbakır’da bir müddet kaldıktan sonra babasının dostu Mehmed Halîfe’nin aracılığıyla Süvari Mukabelesi Kalemi’nde çırak olarak göreve başlar. Erzurum taraflarındaki askerî harekâtlara da iştirak eden Çelebi, nihayet 1628-29 yıllarında İstanbul’a döndüğünde hayatında yeni bir sayfa açılır (Gökyay, 1985, s. 3-92).

Bundan sonra büyük bir kararlılıkla kendisini ilme veren Çelebi, devrin tanınmış âlimlerinden Kadızâde’nin derslerine devam etmeye başlar. Annesi ve zengin bir akrabasından kalan miras sayesinde çok miktarda kitap satın alarak kütüphanesini zenginleştirir. Ayrıca Ayasofya ve Süleymaniye Medreselerinde verilen dersleri de takip eder. Hocaları arasında özellikle A‘rec Mustafa Efendi’nin tesiri büyüktür ki yaklaşık on yıl boyunca kendisini yetiştirmek için burada yoğun bir gayret sarf eder (Özcan, 2009, s. 381-386).

Sonunda yalnızca okuyan değil, okutan bir âlim seviyesine ulaştığında sarf, mantık ve matematik dersleri vermeye başlar. Fakat onun zihni, tek bir ilmin sınırları içinde kalamayacak kadar geniş bir ufka sahiptir. Dolayısıyla tarih, coğrafya, bibliyografya, siyaset ve Batı dünyasına ait kaynaklar da onun dikkatini çeker. Özellikle akli ilimlere verdiği önem, onun ilmî şahsiyetinin en belirgin ve ayırt edici yönlerinden biridir.

Bununla birlikte 1645’te gittiği Girit Seferi, özellikle haritacılık merakının belirginleşmesine sebep olur. Bu, ileride onu Osmanlı coğrafya düşüncesinin önemli isimlerinden biri hâline getirecek çalışmalara taşır. Cihânnümâ’nın oluşumunda bu merakın yanı sıra Avrupa kaynaklarından yararlanmasının da önemli bir yeri vardır (Kaçar, 2009, s. 113–125).

Çelebi artık zamanını mümkün olduğu kadar kitaplara ayırır, devlet görevine haftada yalnızca bir iki gün gider. Geri kalan vaktinin tamamını müzakereye, okumaya ve yazmaya hasreder. 1648-49 yıllarında Takvîmü’t-tevârîh’i kaleme aldıktan sonra hayatının sonuna dek sürecek olan telif dönemine girer ki onun hayatı âdeta “mütalaa, müzakere ve tahrir” olarak ifade edilen üç kelime etrafında şekillenir (Köse, 2024, s. 77-86).

Bu insanüstü gayretin neticesinde peş peşe yeni eserler ortaya çıkar. Kâtip Çelebi, bir eseri tamamlar tamamlamaz başka bir çalışmaya yönelir; farklı alanlara ait kaynakları bir araya getirir, onları dikkatle okur, karşılaştırır ve kendi düşüncesini bu birikimin üzerine inşa eder. Onu çağdaşlarından ayıran en önemli hususlardan biri ise kaynakları olduğu gibi aktarmakla yetinmemesidir. Okuduklarını sorgular, farklı kaynaklardaki bilgileri mukayese eder, aralarındaki farklılıkları ve çelişkileri tespit eder, ardından kendi kanaatini bütün bu birikimi değerlendirerek ortaya koyar. Onun tarihçiliğine asıl özgünlüğünü kazandıran da işte bu kaynak tenkidi ve mukayeseli düşünme biçimidir.

Kitaplarla Kurulan Bir Dünya

Çelebi’nin kitap sevgisini anlamak için Keşfü’z-zunûn adlı eserine bakmak bile yeterlidir. Yirmi yıllık bir emeğin mahsulü olan bu büyük eserde on bin müellifin on beş bin civarında eserine yer verilir. Bu, yalnızca bir kitap listesi değil, aynı zamanda İslam dünyasının asırlara yayılan ilmî hafızasını bir araya getirme gayretidir. Ayrıca onun bu gayreti, bilgiyi sistemleştirme ve ilmî mirası gelecek nesillere aktarma arzusunu da gösterir. 

Süllemü’l-vusûl ilâ tabakāti’l-fuhûl adlı eseri ise geniş kapsamlı bir biyografi ve aynı zamanda bir nesep kitabıdır. Çelebi, burada İslâm tarihinin önemli devlet adamları ve âlimlerinin yanı sıra İslâm öncesi dönemlerde ilim ve edebiyat sahasında öne çıkan şahsiyetlere de yer verir. Eser, Çelebi’nin vefatından asırlar sonra, ilk defa 2010 yılında IRCICA tarafından, Ekmeleddin İhsanoğlu’nun editörlüğünde ve Mahmûd el-Arnaût’un işbirliğiyle altı cilt olarak yayımlanmıştır. Arapça-Türkçe ve Arapça-İngilizce olmak üzere iki ayrı edisyon hâlinde hazırlanmıştır.

Onun kitaplarla kurduğu ilişki aslında bilginin sınırlarını genişletme arzusunun bir neticesidir. Arapça ve Farsça kaynakların yanı sıra Batı dillerinde yazılmış eserlere de ulaşır ve bunlardan istifade eder. Latince, İtalyanca ve Fransızca kaynakların Osmanlı ilim dünyasına taşınmasında rol oynar. Levâmi‘u’n-nûr fî zulümât-ı Atlas Minor ve Avrupa tarihine dair tercümeleri bunun en güzel örneklerindendir. Onun Batı kaynaklarına yönelişi Osmanlı ilim dünyasına “geniş bir pencere” açılmasıdır (İpşirli, 2009, s. 323-334).

Bugün Çelebi’nin adı en çok Cihânnümâ ile hatırlanır. Bu meşhur eseri, Osmanlı ülkesinin ilk ve yegâne sistematik coğrafya kitabı olup onun dünyaya ve coğrafyaya bakışının güçlü bir örneğidir. Fakat Çelebi, coğrafyanın yanında, tarihin ve toplumun da meseleleriyle ilgilenir. Fezleketü akvâli’l-ahyâr fî ilmi’t-târîh ve’l-ahbâr adlı eseri kendi ifadesine göre, yüz elli kadar devlet ve bin beş yüz kadar padişahı ihtiva etmektedir. Eseri, mukaddimeden sonra üç bölüm ve bir hatime şeklinde tertip etmiştir. 1653 yılında kaleme aldığı Düstûru’l-amel li Islâhi’l-halel, Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya kaldığı iktisadi buhrana çare arayan siyasetname tarzında bir eserdir. Çelebi burada ekonomik meseleleri kaydetmenin yanı sıra, devlet ve toplum düzeninin nasıl ıslah edilebileceği üzerine de düşünür (Orman, 2007, s. 41-56).

Bir ilim adamımız tarafından yakın tarihlerde ortaya çıkarılan Müntehab-ı Bahriyye-i Pîrî Re’îs bin el-Hâc Mehmed Re’îs mehşîrezâde-i Kemâl Re’îs adlı eserin de Kâtip Çelebi’ye ait olduğu anlaşılmıştır. Yüz kadar haritayı muhtevi olan bu eser, 17. yüzyıl Osmanlı ve Akdeniz tarihî coğrafyası için mühim bir kaynaktır. Mîzânü’l-hakk fî ihtiyâri’l-ehakk ise Kadızâdeliler meselesi üzerine görüşlerini ortaya koyduğu son eseridir. Bu eser, onun dinî ve toplumsal meseleler karşısındaki düşünce dünyasını anlamak açısından da önemlidir (Sarıcaoğlu, 2002)

Çelebi’nin eserleri sadece bunlardan ibaret olmayıp değişik konularda başka kitaplar da yazmıştır. Aslında onun şahsiyetini en iyi anlatan özelliklerden biri, düzenli bir tahsil görmemiş olmasına rağmen kendi gayretiyle ulaştığı ilmî seviyedir. Merakı, okuma tutkusu ve şahsi gayreti onu binlerce kitaptan oluşan bir kütüphanenin sahibi yapar. Farklı dillerdeki kaynaklara ulaşması ve bunları eserlerinde kullanması, onun öğrenme iştiyakını göstermektedir.

Bütün bunlarla beraber bir ömür ne kadar bereketli olursa olsun nihayetinde sınırlı olduğu herkesçe malumdur. Çelebi’nin de yoğun telif dönemi uzun sürmez ve 27 Zilhicce yani 6 Ekim 1657’de henüz 48 yaşındayken vefat eder.

Çelebi’nin geride bıraktığı eserler, aslında hakikatin peşine adanmış bir ömrün hikâyesidir. O, gençliğini seferlerin ve savaşların içinde geçirmiş, hayatının olgunluk çağında ise kendisini ilme vermiştir. Keşfü’z-Zunûn ile asırlar boyu biriken kitap ve ilimleri bir araya getirmiş, Cihannümâ ile Osmanlı’nın döneminde dünyaya açılan penceresi olmuştur. Mîzânü’l-Hak ile akıl, nakil ve hakikat arasındaki dengeyi kurmuş; Düstûrü’l-Amel ile de bozulan düzenin nasıl ıslah edilebileceğini teşhis etmiştir. O, ilmi insanı hakikate ulaştıran, ahlaki düşünceyi yerleştiren ve cemiyetin istikametini belirleyen bir yol olarak görür. Keşfü’z-Zunûn’da ise ilimden maksadın nihayetinde “Allah’ı bilmek” olarak tarif eder. 

Vefatının üzerinden asırlar geçmesine rağmen hakkında yapılan araştırmaların devam etmesi, eserlerinin kendi çağını değil, sonraki dönemlere taşan kıymette olduğunu göstermektedir. Hem Türkiye’de hem Batı’da çok sayıda araştırmacının onun hayatını, eserlerini ve düşünce dünyasını incelemesi de eserlerinin değerini teyit etmektedir.

Çelebi’nin hayatı, aslında bir insanın merakının ve gayretinin nerelere kadar ulaşabileceğinin hikâyesidir. Belki de onu asırlar sonra hâlâ önemli kılan şey de eserleriyle kendi zamanının çok ötesine ve çok farklı kıtalara ulaşabilmiş olmasıdır.

Kaynakça

Gökyay, O. Ş. (1985). Kâtip Çelebi: Hayatı ve eserleri hakkında incelemeler. Türk Tarih Kurumu Yayınları, II. Baskı, Ankara,.

İpşirli, M. (2009). “XVII. Yüzyılda Batı’ya Açılan Geniş Bir Pencere: Kâtip Çelebi”, Doğumunun 400. Yıl Dönümünde Kâtip Çelebi, (Editörler: Bekir Karlığa, Mustafa Kaçar), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 323-334. 

Kaçar, M. (2009). Cihânnümâ’da haritacılık. B. Karlığa & M. Kaçar. Doğumunun 400. yıl dönümünde Kâtip Çelebi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Köse, E. (2024). “Kâtip Çelebi Osmanlı Aydını” Türk Dünyası Ansiklopedisi, 20 Mayıs 2024

Kutluer, İ. (2007). “Ulûm-i Akliyye Lüzûmun Beyânındadır: Kâtip Çelebi’deki Aklî İlimler Vurgusunun Geleneksel ve Güncel Anlamı”, Vefatının 350. Yılında Kâtip Çelebi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.

Orman, S. (2007). Kâtip Çelebi’de sosyo-ekonomik düşünce. Vefatının 350. yılında Kâtip Çelebi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.

Özcan, A. (2009). Kâtip Çelebi’nin eğitimi ve ders aldığı hocalar. İçinde: Doğumunun 400. yıl dönümünde Kâtip Çelebi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.